راهنمای انتخاب فن کامپیوتر بر اساس نوع یاتاقان (Bearing)

یک فن خوب علاوه بر قدرت ایجاد گردش هوای بالا، باید بادوام و کم صدا نیز باشد. فن ها بر اساس سیستم یاتاقان (Bearing) به انواع مختلقی تقسیم می شوند که Sleeve (بوشی)، Ball (ساچمه ای یا بلبرینگی) و Fluid (سیال) مهمترین آنها هستند. هر کدام از این نوع فن ها ویژگی های خود را دارند و نوع یاتاقان فن هایی که خریداری می کنید، با کارایی، نویز و دوام آنها رابطه مستقیم دارد. در ادامه به معرفی و ذکر مزایا و معایب انوع فن ها بر اساس یاتاقان می پردازیم.

انواع یاتاقان های رایج فن

Sleeve Bearing

این نوع که به عنوان یاتاقان بوشی شناخته می شود، رایج ترین و ساده ترین نوع سیستم یاتاقان برای فن های کامپیوتر است. Sleeve Bearing طراحی بسیار ساده ای دارد و از روغن یا گریس برای روان کاری رتور و کاهش اصطکاک در سرعت بالا استفاده می شود. این نوع از یاتاقان، ارزان ترین و در عین حال رایج ترین سیستم برای فن ها است، با این حال بهترین آنها نیست. مهم ترین ویژگی فن های Sleeve Bearing، قیمت و نویز پایین است و به همین دلیل رایج ترین نوع فن ها هستند. اغلب فن های کامپیوتر از همین نوع است.

دوام: با در نظر گرفتن مقرون به صرفه بودن، فن های Sleeve Bearing دوام قابل قبول اما نه چندان ایده آلی دارند، با این حال به دلیل ارزان بودن، بسته به شدت استفاده، تعویض دوره ای آنها پیشنهاد می شود. دوام و نویز این نوع از فن ها به شدت به دما وابسته است و در دمای بالا به سرعت مستهلک می شوند.

نویز: فن های Sleeve Bearing در ابتدا بسیار کم صدا هستند اما با گذر زمان و خشک شدن روغن یا گریس، به مرور دچار صدا می شوند. با این حال بیشتر از گذر رمان، این محور قرار گیری (افقی یا عمودی) است که در دوام و نویز آنها تاثیر گذار است. این نوع از فن ها در سرعت چرخش پایین نویز کمی ایجاد می کنند.

محورهای قابل استفاده: برای کُند کردن آهنگ استهلاک و همچنین نویز، فن های نوع Sleeve Bearing را می بایست به صورت افقی(پره ها رو به پایین یا بالا) نصب کنید. نصب این نوع از فن ها به صورت عمودی(رو به جلو یا پشت) باعث سرعت گرفتن استهلاک آنها و افزایش آلودگی صوتی می شود، چراکه اصطکاک رتور با استاتور بیشتر می شود. بهترین استفاده برای این نوع از فن ها، به عنوان فن سقف و کف کیس و همچنین فن پاور است و استفاده به عنوان فن بغل، پشت و جلو کیس پیشنهاد نمی شود، چراکه به سرعت مستهلک و صدا دار می شوند. 

نگه داری: معمولاً با گذر زمان اغلب فن های Sleeve Bearing به دلیل خشک شدن روغن و یا گریس و افزایش اصطکاک، دچار نویز می شوند اما خرابی آنها می تواند یکباره و بدون هیچ گونه علائم قبلی باشد.

به صورت کلی فن های Sleeve Bearing قابل سرویس نیستند اما در صورت وجود دهانه ویژه و دسترسی به انتهای رتور که در همه آنها وجود ندارد، افزودن قطره ای روغن می تواند عمر فن را افزایش و نویز آن را کاهش دهد. بازکردن این نوع از فن ها با هدف تعمیر بی نتیجه است و پیشنهاد نمی شود.

Ball Bearing

این نوع از فن ها به عنوان یاتاقان ساچمه ای یا بلبرینگی شناخته می شوند و دوام آنها از نوع Sleeve Bearing بیشتر است اما کمی نویز بیشتری تولید می کنند. در این نوع از فن ها یک یا دو ردیف ساچمه و یا بلبرینگ، رتور را در مرکز استاتور نگه می دارد. فن های Ball Bearing گران تر و بادوام تر از نوع Sleeve Bearing هستند.اگر به فن های با دوام فکر می کنید، Ball Bearing گزینه بسیار خوبی هستند.

دوام: فن های Ball Bearing معمولاً دوام خوبی دارند اما همانند نوع Sleeve Bearing با گذر زمان دچار خشک شدن روغن و یا گریس می شوند، با این حال از نوع Sleeve Bearing بادوام تر هستند.

نویز: این نوع از فن ها در دور پایین کمی از نوع Sleeve Bearing نویز بیشتری تولید می کنند اما قابل تحمل و کم صدا هستند. با این حال در سرعت های بالا، از نوع Sleeve Bearing کم صدا تر هستند.

محورهای قابل استفاده: فن های Ball Bearing هیچ محدودیتی در نصب ندارند و می توان در همه محورها از آنها استفاده کرد.

نگه داری: به صورت کلی این نوع از فن ها دوام خیلی خوبی دارند اما در دمای بالا طول عمر آنها کاهش می یابد. معمولاٌ می توان تیغه فن های Ball Bearing را به آسانی و با فشار انگشت از قسمت پشتی، جدا کرد اما اگر با وارد آوردن فشار کم جدا نشد، بهتر است از آن صرف نظر کنید. در صورتی که موفق به جدا کردن تیغه شدید، می توانید رتور را به مقدار کمی گریس آغشته کرده و آن را به جایگاه خود برگردانید.

Fluid Bearing (Hydrostatic Bearing)

در نهایت به بهترین و البته گران قیمت ترین نوع فن ها می رسیم، در فن های Fluid Bearing (به اختصار FDB) از یک سیال تحت فشار که می تواند مایع یا گاز باشد، برای معلق نگه داشتن رتور در مرکز استاتور استفاده می شود، در این سیستم سیال تحت فشار به وسیله چرخش خود رتور که شیارهایی رو آن تبعیه شده، دور رتور جریان می یابد. این نوع از فن ها فوق العاده روان تر و با دوام تر از دو نوع قبلی هستند اما قیمت بالاتری دارند. فن های Fluid Bearing بسته به سازنده از طراحی های متفاوتی بهره می گیرند اما اساس طراحی آنها مشترک است. در حالی که فن های Fluid Bearing می توانند تا چند برابر گران تر از دو نوع رایج دیگر باشند، اما با در نظر گرفتن دوام به مراتب بیشتر، ارزش خرید بالایی دارند. گاهی سازندگان برای فرار از پرداخت حق استفاده از پتنت های به ثبت رسیده برای فن های FDB، از نام های متفاوتی برای محصولات خود استفاده می کنند. به دلیل روان بودن و دوام فوق العاده بالا، سیستم FDB انتخاب شماره یک موتور محرک هارد دیسک ها هستند.

دوام: در حال حاضر فن های Fluid Bearing بادوام ترین نوع موجود هستند. این نوع از فن ها مدت ها بدون استهلاک و صدا پیدا کردن، کار می کنند.

محورهای قابل استفاده: این نوع از فن ها به دلیل طراحی استثنایی که دارند، می توانند بدون هیچ مشکلی در همه محورها نصب شوند.

نویز: فن های Fluid Bearing کم صدا ترین نوع موجود هستند و با گذر زمان دچار افزایش نویز نمی شوند.

نگه داری: این نوع از فن ها فاقد هرگونه اجزای قابل سرویس هستند و به هیچ عنوان نباید آنها را باز و یا تیغه را جدا کرد. فن های Fluid Bearing به هیچ گونه نگه داری خاصی نیاز ندارند اما در برابر شوک فیزیکی آسیب پذیر هستند، بنابراین در حین جابه جایی و نصب این نوع از فن ها بیشتر مواظب باشید. همچنین به دلیل نیرویی که توسط سیال در حال گردش ایجاد می شود، فن های Fluid Bearing در سرعت های بالا بسیار روان تر و کم لرزش تر کار می کنند و بهتر است در سرعت های خیلی پایین استفاده نشوند.

مقایسه انواع فن بر اساس سیستم Bearing

تشخیص نوع سیستم یاتاقان

برای پی بردن به سیستم یاتاقان فن، مشخصات آن را چک کنید. همچنین معمولاً بر روی برچسب پشت فن نوع سیستم یاتاقان آن ذکر می شود.

در صورتی با بررسی مشخصات و اطلاعات موجود در وب سایت سازنده به نوع سیستم یاتاقان فن پی نبردید، یک راه دیگر وجود دارد، البته این روش خیلی قابل اعتماد نیست، خصوصاً در صورتی که تجربه کمی در این زمینه داشته باشید. با این حال فن را به صورت عمودی در دست بگیرید، از روبرو و یا پشت به آن فوت کنید، همچنین می توانید با ضربه بسیار آرام توسط یک انگشت به یکی از تیغه ها واکنش آن را بررسی کنید.

در صورتی که با فوت کردن و یا ضربه انگشت به تیغه ها، فن به سختی و یا اصلاً نچرخید، به احتمال زیاد از نوع Sleeve Bearing است.

اگر فن شروع به چرخش کرد، به حرکت تیغه ها دقت کنید، حرکت و یا توقف تکان تکان (شبیه عقربه ثانیه شمار ساعت) می تواند حاکی از سیستم Ball Bearing باشد. فن های Ball Bearing روان تر از نوع Sleeve Bearing هستند اما حرکت تکان تکان خصوصاً موقع توقف دارند.

در صورتی که فن با کمترین نیرو بسیار روان و به آسانی چرخید، به احتمال زیاد از نوع Fluid Bearing است. برای اطمینان فن را به صورت افقی در دست بگیرید و یا آن را بر روی یک سطح قرار دهید، سپس بدنه (قاب)  فن را بدون گرفتن تیغه ها، به سرعت به یک جهت (چیپ یا راست) بچرخانید، اگر تیغه ها بلافاصله در جهت موافق چرخش قاب فن شروع به چرخش نکردند و یا با تاخیر و حتی در جای خود ثابت ماندند، به احتمال قوی از نوع Fluid Bearing است.

تهیه شده در شهرسخت افزار