نظرات (24)سال ۱۴۰۴ برای استارتاپها و کسبوکارهای آنلاین ایران سالی متفاوت بود؛ سالی که سه موج بزرگ قطعی اینترنت، بخش بزرگی از اکوسیستم دیجیتال کشور را با چالش جدی روبهرو کرد. در شرایطی که وزارت ارتباطات از «تابآوری ۲۰ روزه» کسبوکارهای اینترنتی سخن گفته بود، بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند ادامه این وضعیت میتواند اقتصاد دیجیتال ایران را با ابهامهای جدی و حتی ورشکستگی بسیاری از شرکتها مواجه کند.
اقتصاد دیجیتال ایران در سالهای گذشته به یکی از امیدهای جدی برای رشد اقتصادی، اشتغالزایی و توسعه فناوری در کشور تبدیل شده بود. هزاران استارتاپ، فروشگاه اینترنتی، پلتفرم خدماتی و شرکت فناوری با تکیه بر اینترنت و ارتباطات جهانی شکل گرفتند و میلیونها نفر بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم از این زیستبوم ارتزاق کردند.
در حال حاضر مسئله اصلی کسبوکارهای آنلاین کشور،صرفاً زنده ماندن است.
اما در سال ۱۴۰۴، مجموعهای از قطعیهای گسترده اینترنت، محدودیتهای شدید ارتباطی (از جنگ ۱۲ روزه خردادماه تا اعتراضات دیماه و محدودیتهای اسفند) و اختلالهای کمسابقه در دسترسی به سرویسهای جهانی، این زیستبوم را وارد مرحلهای کرده که بسیاری از فعالان، از آن با عنوان «دوره فرسایش بقا» یاد میکنند؛ مرحلهای که در آن دیگر بحث رشد یا توسعه مطرح نیست و مسئله اصلی، صرفاً زنده ماندن کسبوکارهاست.
در شرایطی که حتی مسئولان دولتی نیز درباره محدود بودن تابآوری شرکتهای دیجیتال هشدار دادهاند، بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند اقتصاد دیجیتال ایران در حال عبور از مرز تحمل خود است.
آغاز قطعیهای اینترنت در «خرداد پر از حادثه»
سال ۱۴۰۴ برای اینترنت ایران سالی متفاوت بود. مجموعهای از رخدادهای امنیتی، سیاسی و اجتماعی باعث شد دسترسی به اینترنت در چند مقطع با قطع کامل یا محدودیتهای شدید مواجه شود؛ اتفاقی که تأثیر مستقیم و فوری بر کسبوکارهای دیجیتال گذاشت.
نخستین موج گسترده محدودیتهای امسال، در خرداد ۱۴۰۴ و همزمان با شروع جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران آغاز شد. در آن مقطع اینترنت جهانی در کشور بهطور گسترده قطع شد و ارتباط کاربران عملاً به شبکه داخلی محدود شد.
این وضعیت حدود ۱۳ روز ادامه داشت و در حدود ۴ تیرماه اعلام شد شرایط به حالت عادی بازگشته است. با این حال، بسیاری از فعالان حوزه فناوری معتقد بودند اینترنت پس از آن هرگز به وضعیت پیشین بازنگشت.
در تیرماه اینترنت برگشت؛ ولی نه به شکل قبل
پس از پایان دوره اول قطعی، اگرچه اتصال اینترنت در ظاهر برقرار شد، اما دسترسی به بسیاری از سرویسهای بینالمللی با اختلالهای جدی همراه بود. علاوه بر تحریم از سمت خارج به داخل، حالا محدودسازی شدید از داخل به خارج نیز مزید بر علت شده بود تا برای دسترسی به یک ابزار یا وبسایت، انبوه روشهای دور زدن فیلتر به مثابه تجهیزات الزامی کسبوکارها تعریف شوند.
برای کسبوکارهایی که به زیرساختهای جهانی، سرویسهای ابری، APIها، ابزارهای ارتباطی یا حتی پلتفرمهای ساده کاری وابسته بودند، این وضعیت عملاً به معنای فلج شدن بخشی از عملیات روزمره بود.
با این حال، شرایط جنگی کشور باعث شد بسیاری از فعالان این حوزه با نوعی «تحمل اضطراری» از کنار این وضعیت عبور کنند.
شوک دوم؛ قطعی سراسری اینترنت در دیماه
اما آنچه بسیاری از فعالان حوزه دیجیتال از آن بهعنوان ضربه اصلی یاد میکنند، قطعی اینترنت در جریان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بود. از حوالی ساعت 19 روز هجدهم دی، اینترنت در کشور بار دیگر با قطع گسترده مواجه شد؛ قطعیای که از جهات مختلف با تجربههای پیشین تفاوت داشت.
در این دوره، علاوه بر قطع ارتباط با اینترنت جهانی، سطح جدیدی از فیلترینگ پیشرفته و کنترل ارتباطات اعمال شد؛ به گونهای که در روزهای ابتدایی، حتی بسیاری از پلتفرمها و پیامرسانهای داخلی نیز از دسترس خارج شده بودند.
برای اکثر کسبوکارها که هنوز در حال بازیابی خود از شوک قطعیهای خرداد و تیر بودند، این اتفاق ضربهای بسیار سنگینتر بود.
این وضعیت نزدیک به سه هفته ادامه داشت و نکته قابل تأمل آن بود که حتی با فروکش کردن اعتراضات نیز محدودیتها بلافاصله برطرف نشد. در همان زمان، وزیر ارتباطات مثل همیشه اعلام کرد تصمیمگیری درباره بازگشت کامل اینترنت، خارج از اختیار این وزارتخانه است.
هشدار وزیر درباره مرز تابآوری: فقط 20 روز
در بهمنماه ۱۴۰۴، در میانه همان دوره محدودیتها، وزیر ارتباطات در نشستی با حضور معاون علمی و فناوری ریاستجمهوری نسبت به پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت هشدار داد.
به گفته ستار هاشمی، قطع اینترنت روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و حدود ۵ هزار میلیارد تومان به کل اقتصاد کشور خسارت وارد میکند.
او همچنین اعلام کرد حدود ۱۰ میلیون نفر بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در اقتصاد دیجیتال کشور فعالیت دارند. اما مهمترین بخش این سخنان، اشاره به مسئله تابآوری (توان مقاومت) کسبوکارها بود. به گفته وزیر ارتباطات:
میانگین تابآوری شرکتها و کسبوکارهای اینترنتی حدود ۲۰ روز برآورد میشود.
این هشدار در هفتم بهمن ماه امسال و در حالی مطرح شد که قطعی اینترنت در آن زمان تقریباً به همین بازه زمانی (20 روزه) رسیده بود.
از افت درآمد روزانه تا توقف کامل جریان نقدی
برای بسیاری از کسبوکارهای دیجیتال، اینترنت تنها یک ابزار نیست؛ بلکه ستون اصلی جریان درآمد است. فروشگاههای آنلاین، پلتفرمهای خدماتی، سامانههای تبلیغات دیجیتال و حتی بسیاری از کسبوکارهای خانگی مبتنی بر شبکههای اجتماعی، همگی بر پایه اتصال پایدار به اینترنت فعالیت میکنند.
در شرایط عادی، این کسبوکارها جریان درآمدی روزانه و لحظهای دارند؛ یعنی فروش، ثبت سفارش، تبلیغات و پرداختها بهصورت پیوسته انجام میشود. اما وقتی اینترنت برای روزها یا هفتهها قطع میشود، این جریان درآمدی عملاً به صفر میرسد.
در چنین شرایطی، بسیاری از کسبوکارهایی که پیشتر روزانه درآمد داشتند، ناگهان به وضعیتی میرسند که هیچ فروش یا تراکنشی ندارند، اما هزینههای ثابت همچنان پابرجاست. در نظر داشته باشید که حتی زمانی که هیچ درآمدی وجود ندارد، حقوق کارکنان، اجاره دفتر، هزینه زیرساختهای فنی، مالیات، بیمه و سایر هزینههای جاری همچنان باید پرداخت شود.
شرکتهایی که به «تنفس مصنوعی اقتصادی» رسیدهاند
از شرکتهای کوچک چندنفره تا شرکتهایی که صدها نفر در آنها مشغول به کار هستند را میتوان در اکوسیستم استارتاپی ایران یافت. در چنین ساختارهایی، اختلال در جریان درآمد میتواند بهسرعت کل ساختار مالی شرکت را تحت فشار قرار دهد.
در ماههای گذشته، برخی مدیران کسبوکارهای دیجیتال بهطور غیررسمی از وضعیتی سخن گفتهاند که میتوان آن را «تنفس مصنوعی اقتصادی» نامید؛ وضعیتی که در آن شرکتها صرفاً تلاش میکنند با حداقل هزینه ممکن زنده بمانند تا شاید شرایط عادی بازگردد.
در چنین شرایطی معمولاً اقداماتی مانند موارد زیر اتفاق میافتد:
- توقف استخدام نیروی جدید
- تعلیق پروژههای توسعه
- کاهش هزینههای زیرساخت
- تعویق برخی پرداختیها
- و در بسیاری موارد، تعدیل نیرو
این در حالی است که اکوسیستم دیجیتال ایران پیش از این نیز با چالشهایی مانند تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای مالی و دشواری دسترسی به بازارهای جهانی مواجه بوده است.
وعده حمایت از شرکتهای آسیبدیده؛ وعدهای که برای همه محقق نشد
پس از پایان جنگ ۱۲ روزه، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، از تدوین ۸ بسته حمایتی با همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی خبر داده و اعلام کرد برای کاهش خسارتهای اقتصادی، بستهای حمایتی برای صنایع و کسبوکارهای آسیبدیده تدوین شده است. این بسته قرار بود شامل اقداماتی مانند ارائه تسهیلات مالی، برخی حمایتهای مالیاتی و تسهیل شرایط تأمین مالی برای کسبوکارها باشد.
با این حال، بسیاری از فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال معتقدند در عمل تنها بخش محدودی از کسبوکارها توانستند از این حمایتها استفاده کنند. شرایط و ضوابط تعیینشده برای دریافت این حمایتها بهگونهای بود که بسیاری از شرکتهای کوچک و متوسط (که بیشترین آسیب را از قطع اینترنت دیده بودند) عملاً مشمول آن نشدند.
از سوی دیگر، فرآیندهای اداری و الزامات تعیینشده برای دریافت این حمایتها نیز برای برخی شرکتها پیچیده و زمانبر بود. در نتیجه، بخش قابل توجهی از کسبوکارها ناچار شدند بدون دریافت کمک مؤثر، با پیامدهای اقتصادی قطعی اینترنت کنار بیایند.
برای شرکتهایی که در حال از دست دادن بازار، مشتری و جریان درآمدی خود بودند، چنین تأخیری میتوانست تفاوت میان بقا و تعطیلی باشد.
موج سوم در اسفند؛ قطع اینترنت بدون هیچ اطلاعرسانی رسمی!
در حالی که بسیاری از کسبوکارها هنوز از شوکهای قبلی عبور نکرده بودند، موج سوم محدودیتها در اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با دور جدید درگیریهای نظامی در منطقه آغاز شد. نکته جالب درباره این دوره از قطعی اینترنت آن است که برخلاف دفعات پیشین، تا کنون حتی یک اطلاعیه کوتاه یا واکنش رسمی از سمت نهادهای مسئول (از جمله وزارت ارتباطات و مرکز ملی فضای مجازی) درباره این قطعی، علت تصمیم یا زمان احتمالی رفع محدودیتها منتشر نشده است.
از سوی دیگر در این مرحله، علاوه بر محدودیت دسترسی به اینترنت جهانی، سطح جدیدی از مسدودسازی روی بسیاری از ابزارهای دور زدن فیلترینگ نیز اعمال شد؛ اقدامی که دسترسی کاربران و کسبوکارها به سرویسهای خارجی را بیش از گذشته دشوار کرد.
در نتیجه حتی دسترسیهایی که پیشتر از طریق ابزارهای مختلف امکانپذیر بود، با اختلالهای جدی مواجه شد. پیامد این وضعیت برای کسبوکارهای دیجیتال کاملاً ملموس بود: عملیات روزمره بسیاری از شرکتها با اختلال جدی مواجه شد و برخی خدمات حتی در پلتفرمهای داخلی نیز محدود شدند.
بهعنوان نمونه، برخی پلتفرمهای داخلی (مانند دیوار) ناچار شدند بخشی از خدمات خود مانند چت آنلاین یا ثبت آگهیهای جدید را محدود یا غیرفعال کنند.
سه موج قطعی در یک سال، با پایان نامشخص!
مروری بر وضعیت اینترنت ایران در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد اقتصاد دیجیتال کشور در کمتر از یک سال با سه دوره قطعی یا محدودیت گسترده مواجه شده است:
- جنگ ۱۲ روزه: ۲۳ خرداد تا حدود ۴ تیر - حدود ۱۳ روز
- اعتراضات دیماه: ۱۸ دی تا ۷ بهمن - حدود ۲۱ روز
- موج محدودیتهای اسفند (جنگ فعلی): از ۹ اسفند تا امروز (زمان انتشار مطلب) 23 اسفند - حدود 14 روز و همچنان ادامه دارد
در مجموع، تا به امروز (زمان انتشار مطلب: 23 اسفند ماه) تنها در این سه مقطع، کشور بیش از 47 روز با قطع یا محدودیت جدی اینترنت جهانی مواجه بوده است.
اقتصادی که فرصت بازسازی ندارد
در اقتصاد دیجیتال، زمان یکی از حیاتیترین مؤلفههاست. بسیاری از کسبوکارهای آنلاین بر پایه جریان مداوم تعاملات کاربران، تراکنشها، تبلیغات و ارتباطات بینالمللی فعالیت میکنند.
در چنین شرایطی حتی اگر اینترنت دوباره برقرار شود، بسیاری از کسبوکارها دیگر توان بازگشت به وضعیت پیشین را ندارند.
وقتی این جریان برای هفتهها متوقف شود، پیامدها تنها به کاهش درآمد محدود نمیشود، بلکه از دست رفتن مشتریان، کاهش اعتماد کاربران، مهاجرت نیروی انسانی متخصص، توقف سرمایهگذاری و در نهایت تعطیلی تدریجی کسبوکارها را در پیش خواهد داشت.
آیا اقتصاد دیجیتال ایران از نقطه بازگشت عبور کرده است؟
اقتصاد دیجیتال تنها مجموعهای از استارتاپها یا شرکتهای فناوری نیست. امروز این حوزه به بخشی از زیرساخت اقتصادی کشور تبدیل شده است. در حالی که از فروشگاههای آنلاین گرفته تا خدمات حملونقل، آموزش، سلامت، تبلیغات، پرداخت و حتی بازار کار، همگی به اینترنت وابستهاند.
به همین دلیل هر اختلال گسترده در اینترنت، عملاً دامنهای بسیار فراتر از شرکتهای فناوری دارد و بر کل اقتصاد تأثیر میگذارد.
با توجه به اینکه در در برنامه هفتم توسعه هدفگذاری شده که سهم اقتصاد دیجیتال ایران به حدود ۱۰ درصد از اقتصاد کشور برسد، این سوال مطرح است که آیا در خوشبینانهترین حالت میتوان امید داشت که سهم 5 درصد گزارش شده در سال 1403 در سال جاری نیز محقق شود؟ سوالی که بدون شک پاسخ آن از همین حالا مشخص است.
همچنین اظهارات رسمی درباره تابآوری ۲۰ روزه کسبوکارهای دیجیتال، در کنار تکرار دورههای طولانی قطع اینترنت، پرسشی جدی را مطرح میکند:
آیا اقتصاد دیجیتال ایران هنوز فرصت بازسازی دارد؟
یا در حال عبور از نقطهای است که دستکم برای شرکتهای کوچک و متوسط، بازگشت از آن تقریباً غیرممکن است؟
پاسخ این پرسش شاید به نحوه تصمیمگیری و مدیریت شرایط در روزهای آینده بستگی داشته باشد. اما آنچه برای بسیاری از فعالان این حوزه روشن شده، این است که طبق تاریخچه تصمیمگیریها در کشور، تصور دورنمای مثبت برای اکوسیستم دیجیتال، بسیار دشوار به نظر میرسد.
